Nederland staat voor grote, samenhangende ruimtelijke opgaven. Om hierop de regie te nemen, heeft het rijk de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) ontwikkeld. Hierin wordt een langetermijnvisie en een afwegingskader voor de ruimtelijke inrichting van Nederland uiteengezet. Om de NOVI te vertalen naar de praktijk is de NOVEX in het leven geroepen.
In de 16 NOVEX-gebieden komen complexe opgaven in de ruimte samen. Om met deze opgaven aan de slag te gaan, ontwikkelen publieke en private partijen gezamenlijk een gebiedsgerichte aanpak. De NOVI zal worden vervangen door de Nota Ruimte, een omgevingsvisie als bedoeld in Afdeling 3.1. van de Omgevingswet. In september 2025 presenteerde het kabinet de Ontwerp-Nota Ruimte voor het indienen van zienswijzen.1
Doel en vraagstelling van ons onderzoek
In de afgelopen tijd heeft PROOF Adviseurs onderzoek gedaan naar de samenwerking en de governance in NOVEX-gebieden. Hoe is de samenwerking in het NOVEX-gebied georganiseerd en, niet minder belangrijk, hoe effectief wordt die samenwerking in de praktijk ervaren. De centrale vraag van het onderzoek luidde: “Wat zijn de belangrijkste knelpunten en succesfactoren van governance in NOVEX-gebieden?”
In een drieluik van blogs besteden we daar de komende tijd aandacht aan. Deze blog geeft de algemene context weer. In deel 2 gaan we in op de bestaande governance en hoe die ervaren wordt. In deel 3 delen we onze visie om de samenwerking binnen de NOVEX tot een succes te maken.
Samenwerking en governance
De kern van de samenwerking in de NOVEX-gebieden is het samenspel tussen regie van de provincie(s) en de regie van de gebiedsgerichte samenwerking in de NOVEX-gebieden. Er zijn geen landelijke uniforme afspraken over wie aan tafel zit, hoe de governance wordt ingericht en hoe besluiten worden genomen.
Iedere provincie heeft dus de regie op zijn eigen tafel. Maar ieder NOVEX-gebied kent verschillende betrokken publieke en private partijen, heeft zijn eigen opgaven en volgt zijn eigen tempo. De regie in de NOVEX-gebieden is daarom de verantwoordelijkheid van zowel de trekkende bewindspersoon als de bestuurder uit de regio. Zij spelen een belangrijke rol in het versnellen van besluitvorming over samenhangende ruimtelijke keuzes en de uitvoering van maatregelen, zodat plannen toekomstbestendig en in samenhang gerealiseerd kunnen worden. Het is aan de provincie om in deze ”puzzelfase” vorm te geven aan de afstemming met de betreffende NOVEX-gebieden, bijvoorbeeld door vertegenwoordigers uit het NOVEX-gebied uit te nodigen aan de provincietafel.
Naast de provincies, gemeenten en waterschappen spelen maatschappelijke organisaties, bedrijven en inwoners ook een belangrijke rol in de samenwerking. De opgaven Wonen, Werken en Bereikbaarheid, Economie en Energie, Landbouw en Natuur, en Water en Bodem kunnen enkel in samenwerking met hen worden aangepakt.
In het programma NOVEX overweegt het Rijk:
“Een versnelling van de uitvoering is onlosmakelijk verbonden met een vernieuwde samenwerking tussen overheden, bedrijven, bewoners en andere belanghebbenden. […] De rollen en bevoegdheden moeten voor alle partijen duidelijk zijn, juist in gevallen dat de ruimtelijke puzzel niet meteen kan worden gelegd. Tegelijk is afstemming tussen ministeries en rijksuitvoeringsorganisaties cruciaal met het oog op één rijksoverheid.”
De balans tussen vorm, proces en relatie
Met andere woorden: om in die versnelling van de uitvoering stappen te zetten, verdient niet alleen de inhoud van de opgaven de volle aandacht. Vanuit die inhoud moet de balans gezocht te worden tussen de vorm, het proces en de relaties binnen deze samenwerkingen. Alleen dan is er een goede kans om succesvol stappen voorwaarts te zetten. PROOF Adviseurs ziet daarom het essentiële belang om de governance van de netwerksamenwerking goed in te richten en daarmee goed te laten werken.
PROOF Adviseurs hanteert de volgende definitie van governance:
“Het waarborgen van de onderlinge samenhang van de wijze van sturen, beheersen, verantwoorden en toezicht houden van een organisatie, gericht op een efficiënte en effectieve realisatie van doelstellingen, evenals het daarover op open wijze communiceren en verantwoording afleggen ten behoeve van belanghebbenden.”
Daarbij gaan we uit van drie dimensies van governance:
- Samenwerkingsarchitectuur: rechtsvorm, samenwerkingsvorm, constituerende documenten, gremia, functies, organogram, bekostiging/financiering.
- Samenwerkingscultuur: de organisatiecultuur/-culturen en onderlinge relaties; de menselijke en sociaalpsychologische factoren, groepsdynamiek, kennis, capaciteiten en vaardigheden.
- Samenwerkingsproces: wie doet wat, hoe, wanneer en hoe vaak? Informeel en geformaliseerd; het borgen dat de afzonderlijke rollen, taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden in onderlinge samenhang naar behoren kunnen worden vervuld.
Dat roept de vraag op of het samenspel binnen de NOVEX zodanig is ingericht dat de drie dimensies optimaal in evenwicht worden gehouden. Pas als daarvan sprake is, spreken we van good governance in samenwerking
Voordat we op die vraag een antwoord kunnen geven, zoomen we in deel 2 van deze blogserie over de NOVEX verder in op de huidige governance van de gebieden en hoe die wordt ervaren.